Corona en ziekte, angst

Belangrijke wijziging: nieuw telefoonnummer

Fri, 13 Mar 2026 13:27:13 GMT

⚠️ Belangrijke wijziging: Nieuw telefoonnummer

Om u in de toekomst nog beter van dienst te kunnen zijn, heeft Stichting VALK vanaf vrijdag 13 maart een nieuw centraal telefoonnummer.

U kunt ons voortaan bereiken via:

�� 071 303 1552

Geen zorgen over de overstap
Heeft u ons oude nummer nog in uw telefoon staan? Geen probleem. Voorlopig worden alle oproepen naar ons oude nummer (071 527 3733) automatisch doorgeschakeld naar onze nieuwe lijn. U krijgt dus gewoon een van onze medewerkers aan de lijn.

Wij verzoeken u vriendelijk om ons nieuwe nummer op te slaan in uw contacten voor toekomstig gebruik. Onze overige contactgegevens, zoals ons bezoekadres in Leiden en ons e-mailadres (info@valk.org), blijven ongewijzigd.

36 jaar Stichting VALK

Sun, 01 Feb 2026 15:27:05 GMT

�� Stichting VALK bestaat 36 jaar! ��

Op 1 februari vieren we dat Stichting VALK al 36 jaar mensen helpt om weer vertrouwen te krijgen in zichzelf, in het leven en in de toekomst.

Wat in 1989 begon als een initiatief rond vliegangst, is uitgegroeid tot een gespecialiseerde GGZ-instelling met een sterke focus op angst, trauma en herstel.

We zijn trots op onze cliënten, dankbaar voor onze collega’s en samenwerkingspartners, en gemotiveerd om ook de komende jaren zorg te blijven bieden die persoonlijk, deskundig en mensgericht is.

Dank aan iedereen die deel uitmaakt van ons verhaal ��

Ooit bang om te vliegen, nu de wereld over

Fri, 16 Jan 2026 09:01:16 GMT

Van vliegangst naar de Tafelberg

Vijftien jaar geleden stapte ik voor het eerst in mijn leven in een vliegtuig met de fantastische hulp van Stichting VALK.

Bestemming: Barcelona.

Wat er daarna volgde, had ik toen nooit durven dromen. Stedentrips binnen Europa, verre reizen naar Kenia, Australië en Canada, en afgelopen oktober ben ik in Zuid-Afrika geweest.

In 2010 zette ik een stap die voor mij enorm spannend was. Ik was ervan overtuigd dat ik te bang zou zijn om ooit te kunnen vliegen. Bij Stichting VALK ontdekte ik dat angst er mag zijn, en dat je met de juiste begeleiding en bijvoorbeeld exposure toch kunt ervaren dat het kan. De expertise en betrokkenheid die hier in huis zijn, maken echt het verschil.

Inmiddels werk ik hier alweer bijna tien jaar. Ik wens iedereen die begint aan een behandeling tegen vliegangst toe dat zij ook mogen ervaren hoe het is om te genieten van een vlucht en van alles wat daaruit voortkomt.

En soms besef ik dat extra goed, zoals daarboven op de Tafelberg in Kaapstad, dankbaar en genietend van het moment.

Wil jij ook aan de slag met je vliegangst? Kijk dan op onze website: www.valk.org ✈️

Paniek paniek paniek!

Wed, 03 Dec 2025 08:57:25 GMT

Paniek paniek paniek!

Pietje Paniek kan de Sinterklaasjournaalkijkers onder ons niet ontgaan zijn. Wij grijpen deze gelegenheid graag aan om, speciaal voor 5 december, 5 vragen te beantwoorden over paniek. (En we vinden het natuurlijk leuk dat Pietje Paniek wordt vertolkt door onze stadsgenoot Jochem Myjer!)

1. Kun je flauwvallen van paniek?

Nee, dit kan niet. Paniek is een heftige angstreactie en tijdens paniek gaat je bloeddruk omhoog. Bij flauwvallen is je bloeddruk juist veel te laag. Tijdens een paniekaanval kun je wel heel duizelig of misselijk worden, of vlekken gaan zien. Dit komt doordat je hoog en snel ademt. Je krijgt dan wat teveel zuurstof in je bloed en wat te weinig koolstofdioxide. Het voelt niet echt lekker, maar het is veilig voor je lichaam.

2. Kun je een hartaanval krijgen van paniek?

Nee, in principe niet. Tijdens een paniekaanval voel je je hart heel snel kloppen en het kan ook wat onregelmatig zijn. Maar deze hoge hartslag is vergelijkbaar met de hartslag tijdens sporten of seks. Een paniekaanval is daarnaast kortdurend. Waarom dan ‘in principe’? Als de cardioloog je heeft verteld dat je niet intensief mag sporten, dan is het ook verstandig om stress en angst waar mogelijk te verminderen. Van chronische stress, dus hoge stress die aanhoudt tijdens een lange periode, is wel bekend dat dit de kans op hartklachten vergroot. Maar voordat je hiervan in paniek raakt: bedenk dat de kans op hartklachten het resultaat is van een heleboel dingen (of je rookt en alcohol drinkt, wat je eet en hoeveel je beweegt, of het voorkomt in je familie, enzovoort).

3. Kun je gek worden van paniek?

Pietje Paniek heeft moeite met nadenken zodra de PANIEK PANIEK PANIEK is toegeslagen. Het lijkt een enorme chaos te worden in zijn hoofd. Ook in paniek kun je nadenken, maar je denkt veel doelgerichter. Je wordt dus niet gek. In paniek denkt het angstcentrum in je brein dat je in gevaar bent (dit is niet zo, zie boven). Het heeft dan maar 1 doel: jou in veiligheid brengen. Dat is de prioriteit en er gaat minder energie naar hersendelen die zich bezighouden met andere kwesties. In het geval van Pietje Paniek is het dus lastig om na te denken over de burgemeesterspuzzel. Niet omdat hij bezig is om gek te worden, maar omdat dit niet de prioriteit is. Bedenk dat je angstcentrum geen onderscheid maakt tussen angst door gevaar en angst door enge gedachtes. Voor de zekerheid gaat je brein ervan uit dat er gevaar is. En in een echte gevaarlijke situatie wil je zo snel mogelijk weg, en niet gaan nadenken over -bijvoorbeeld- puzzels.

4. Hoe kan ik paniek voorkomen?

De beste manier om een paniekaanval te krijgen is: heel hard je best doen om paniek te voorkomen. Door heel erg te letten op wat je voelt in je lichaam, daar vervolgens enge dingen over te denken, van schrik hoog en snel te gaan ademen, en daar nog meer enge dingen over te denken krijg je een paniekaanval. Wat dan wel? Erkennen dat je bang bent. Een gevoel (ook angst) is als een golf: het neemt toe, bereikt een hoogtepunt, en neemt weer af. Op het hoogtepunt krijg je geen hartaanval en nee, je wordt ook niet gek. Je bent alleen heel bang.

5. Komt paniek door de plek waar ik ben?

Nee. Veel mensen met paniekklachten gaan plekken vermijden waar ze niet goed weg kunnen als ze in paniek raken. Bijvoorbeeld het openbaar vervoer, een zitplaats midden in een rij, files en tunnels, of drukke menigtes. Maar de plek waar je bent heeft er niets mee te maken. Het probleem is niet de plek, maar wat jij denkt over de plek. Enge gedachtes zijn olie op het vuurtje van paniek. Erken dat je bang bent en veroordeel jezelf er niet om. Besluit zelf waar je wel en niet heen gaat, laat de angst dit niet voor jou besluiten. Oftewel: ik ben bang en ik doe het toch. Dat noemen wij moedig.

Rookvrij terrein bij Stichting VALK

Fri, 17 Oct 2025 08:30:50 GMT

Een rookvrij terrein — betutteling of juist steun?

Bij Stichting VALK werken we hard om mensen daadwerkelijk en duurzaam verder te helpen. Daarom hebben we, net als veel andere GGZ-instellingen in Nederland, een rookvrij terrein. Maar moet dat nou echt? We vragen het Eline, de grootste rookvrij-enthousiasteling binnen ons team:

Is dit niet betuttelend?

Nee, want roken is in de meeste gevallen een verslaving. Op ons terrein wordt ook niet gedronken of geblowd, niemand vindt dat betuttelend. Wat veel mensen niet weten is dat roken angst en depressie in stand houdt. Bij mensen die stoppen met roken knapt de mentale gezondheid op - en dat geldt ook voor mensen met psychische problemen. De overgrote meerderheid van onze cliënten worstelt met angst en/of depressie, dus het zou juist vreemd zijn om hier niets mee te doen. En veel mensen die roken zouden er graag mee willen stoppen, maar het probleem is dat zij denken dat ze dit niet kunnen. Het gaat dus vaak niet om motivatie, maar om vertrouwen.

Hoe gaat een rookvrij terrein daar bij helpen?

Het laat zien dat we bij VALK aandacht hebben voor roken en dat we mensen ook hierbij willen helpen. En moet je je voorstellen dat je bezig bent om te stoppen met roken en na een heftige sessie naar buiten loopt, en daar iemand treft die net een sigaret opsteekt. Dat kan het extra moeilijk maken om ook op zo’n moment niet te roken.

Wat doen jullie als mensen toch roken?

Dan vragen we hen of ze weten dat ons terrein rookvrij is en of ze ergens anders zouden willen roken. Voor de meeste mensen is dit geen probleem, want zij willen anderen helemaal niet lastigvallen. Het kan ook een mooie manier zijn om hen aan het denken te zetten over stoppen met roken.

Wat kun je doen als je zelf wilt stoppen met roken?

Veel mensen denken: als ik maar voldoende wilskracht heb dan gaat het wel lukken. Maar nicotine is 1 van de meest verslavende stoffen, dus vaak lukt het niet zonder ondersteuning. En vervolgens vindt je jezelf zwak, maar het ligt dus niet aan je wilskracht. Je hebt de meeste kans van slagen als je het goed voorbereidt, bijvoorbeeld samen met je huisarts of de praktijkondersteuner. Op de website www.ikstopnu.nl van Trimbos staat veel betrouwbare informatie. Als je een app wilt gebruiken kun je De Stopcoach gratis downloaden, deze is in lijn met de richtlijnen. En natuurlijk kun je dit oppakken met je behandelaar, als je in behandeling bent bij VALK.

Over vliegangst, turbulentie en het nut van goede begeleiding

Fri, 01 Aug 2025 11:29:10 GMT

Interview met luchtvaartpsycholoog Josine Arondeus bij Met het Oog op Morgen

In de nasleep van een turbulente vlucht van Delta Airlines spreekt luchtvaartpsycholoog Josine Arondeus bij Met het Oog op Morgen met Mieke van der Weij over de impact van turbulentie op passagiers, en over de bredere psychologische aspecten van vliegangst.

In het gesprek legt zij helder uit waarom turbulentie zo beangstigend kan voelen – ook al is het vliegtuig er technisch op gebouwd – en hoe Stichting VALK mensen helpt om die angst te begrijpen en hanteerbaar te maken.

Naast uitleg en educatie speelt ook acceptatie een grote rol in de behandeling: leren dat angst er soms gewoon mag zijn. Josine Arondeus benadrukt dat vliegangst lang niet altijd gaat over een angst voor neerstorten; vaak speelt verlies van controle, hoogtevrees of claustrofobie een rol. In het interview komt ook de unieke werkwijze van Stichting VALK aan bod: een combinatie van individuele begeleiding, groepstrainingen, samenwerking met piloten en – voor wie zover is – een echte vlucht.

U kunt hier naar het interview luisteren. Het volledige transcript van dit interview vindt u hieronder.

[M] Een vlucht van het Amerikaanse Delta Airlines heeft onderweg van Salt Lake City naar Amsterdam een noodlanding gemaakt vanwege zware turbulentie. Het luchtvaartbedrijf meldt dat er 25 inzittenden gewond zijn geraakt. Veel passagiers zijn bang voor turbulentie, maar ze kunnen ervoor in therapie. Goedenavond Josine Arondeus.

[J] Goedenavond.

[M] U bent luchtvaartpsycholoog bij Stichting VALK, V lieg A ngstbestrijding L eidse universiteit K LM). Ja turbulentie, een vliegtuig gaat schudden, het valt opeens naar beneden, dat is het hè?

[J] Nou het vliegtuig beweegt, kan heel heftig bewegen en het kan heel erg voelen alsof het naar beneden gaat en weer omhoog gaat. Of dat allemaal zo heftig is als dat vandaag gemeld wordt via de media, ik hoorde 300 meter ik hoorde 400 meter. Eigenlijk is het zo dat wij dat niet zo goed kunnen voelen want wij zijn niet vogeltjes. Dus hoogteverschillen en snelheidsverschillen halen we door elkaar. En bij turbulentie is er heel vaak sprake van versnellingen, vertragingen doordat de lucht warmer/kouder is etc. of winden. Dan voelen we dat alsof we zakken of stijgen.

[M] Inderdaad hè in 30 seconden daalde het 410 meter, eerst klom het zo’n 300 meter ook in 30 seconden, maar goed.

[J] Daar kun je eigenlijk niks over zeggen. Daar moet echt eerst heel veel onderzoek naar gedaan worden.

[M] Maar het is niet zo gek dat passagiers bang worden toch?

[J] Nee, ik word daar ook bang van. Toen ik dat hoorde vanmorgen vond ik dat ook geen fijn nieuws. En als je gewond raakt helemaal niet. Weet je, maar als wij hier in deze kamer 4 meter ineens plotseling zakken dan staat ook niks meer recht en liggen wij ook hier naast onze stoel. En als het bij jullie gebeurt, jullie ook. Weet je, je hebt niet heel veel beweging in verticale zin nodig om veel chaos te produceren.

[M] Hoe pakken jullie dat aan als mensen bij jullie komen om van die angst verlost te worden?

[J] Je pakt het vooral aan door heel veel uit te leggen: wat is nou precies turbulentie, hoe werkt dat, wat doet een vlieger daarmee, wat betekent het voor het vliegtuig. Wij vergelijken bijvoorbeeld lucht heel graag met water. Water is wat makkelijker voor te stellen. En als je naar water kijkt is dat ook altijd in beweging, zijn er kolken, is er altijd reuring. Dat kun je zien. Nou hetzelfde gebeurt in de lucht alleen kunnen wij dat niet zien, heel vaak. Tenzij er sneeuw in de lucht zit. En dan is zo’n vliegtuig in die lucht die is precies hetzelfde als een visje in dat water. Dat visje beweegt mee.

[M] Dus die rationele benadering werkt dus.

[J] Nee, dat is een aanpak.

[M] Oké.

[J] Die absoluut belangrijk is omdat, wat maakt bang, kijk vandaag ook hè. Het is heel naar wat er gebeurd is. Ik heb heel erg te doen met de mensen die gewond zijn geraakt en die deze ervaring hebben, maar het is ook weer bewezen dat het vliegtuig ertegen kan.

[M] Ja, dat is waar.

[J] Dat is het rationele verhaal. Maar helpt dat als je je rot geschrokken bent, nee.

[M] Nee.

[J] Dus je moet ook, dan ben je hoe dan ook bang. Of die reden nou rationeel is of niet. Want de rationele grond is dat vliegtuig heeft het aangekund. Maar dat doet niks af aan je angst.

[M] Jullie hebben ook een praktische aanpak hè, begreep ik. Een soort simulator in een hangaar. Waar jullie mensen dan in zetten.

[J] Ja we beginnen altijd met heel goed uit te zoeken, waar is iemand bang voor en vliegangst is echt niet altijd bang zijn voor turbulentie, bang zijn voor een ongeluk. Veel vaker zien wij mensen die bang zijn om afgesloten ruimtes in te gaan of hoogtevrees of de controle uit handen te geven, of mensen zijn bang bijvoorbeeld dat ze doordat ze bang zijn een hartinfarct kunnen krijgen of gek worden en rare dingen gaan doen. Snap je, dus het heeft heel erg te maken ook met waar is iemand bang voor, en daar wordt die behandeling op afgestemd. Dat gebeurt deels individueel en waar jij nu op doelt is dat sluiten we af met een training in een groep, samen met een vlieger van KLM. En dan gaan we in de hangaar oefenen in stilstaande vliegtuigen, we gaan de simulator in en we gaan echt vliegen.

[M] Oké, en dan wordt met iemand onder begeleiding echt vliegen. En hoe reageren cliënten dan?

[J] Als ze goed zijn voorbereid.

[M] Dan gaan ze in het vliegtuig zitten. Gebeurt het ook wel eens dat ze dan toch niet in het vliegtuig durven?

[J] Heel soms, komt voor. Maar, ja. Komt voor.

[M] Ja.

[J] Maar dat is wel echt soms hoor. Het merendeel, als je goed bent voorbereid en je wil graag daar gaat het natuurlijk ook heel erg om. Dat je de lef hebt om die angst te accepteren. We hadden het net even over we geven mensen informatie zodat ze hun eigen gedachten kunnen corrigeren. Maar het heeft ook een heel groot deel te maken met, accepteer nou dat je soms bang bent.

[M] Ja.

[J] En dat vinden mensen wel een hele moeilijke stap.

[M] Wat zijn het voor mensen die u komen?

[J] Leuke, fantasierijke mensen.

[M] Leuke mensen.

[J] Ja het zijn nooit saaie piefen. Het zijn altijd mensen die heel veel fantasie hebben en dingen kunnen fantaseren.

[M] En zijn het dan mensen die bijvoorbeeld al heel lang hebben gevlogen en opeens niet meer durven? Bestaat dat ook?

[J] Kan, ja dat komt heel veel voor. De meeste mensen vliegen al een tijdje niet of minder, of met allerlei noodmaatregelen, pillen, weet ik het veel.

[M] Wetenschappers die zeggen dat turbulentie mogelijk vaker voor gaat komen door klimaatverandering. Ze zeggen de straalstroom verandert. Met het oog op de klimaatverandering, zou je dus kunnen zeggen: hoe meer turbulentie, des te beter het is voor de wereld want dan gaan de mensen minder vliegen.

[J] Ja, ik begrijp wel iets. Ik ben ook bewoner van deze aarde, ik maak me ook zorgen over de klimaatverandering. Maar als je het niet doet uit angst, dan vind ik eigenlijk dat je een slechte zaak, dan doe je veel meer. Weet je, je angst overwinnen heeft ook heel veel waarde voor je eigenwaarde, voor je zelfvertrouwen, voor je werk, voor je familierelaties. Dat gaat verder dan alleen maar dit.

[M] Je hebt ook wel bekende Nederlanders hè, Paul Witteman, Dennis Bergkamp, die hebben ook gezegd we hebben vliegangst. Zijn ze bij u in therapie geweest?

[J] We hebben heel veel BN’ers in behandeling gehad maar Dennis Bergkamp niet, maar dat snap ik wel hoor want die heeft echt van iedereen die bij ons in behandeling is geweest die wat met voetbal heeft een brief ontvangen dus die kan dat VALK, die Stichting VALK in Leiden daar wil ie niks meer van weten. Dat kan ik me zomaar voorstellen. En dat heeft ie ook meermalen in de media gezegd dus daarom kan ik dit zeggen.

[M] Ja, want verder doet u natuurlijk geen mededeling over die cliënten dat begrijp ik ook heel goed. Hebt u zelf weleens last gehad van turbulentie?

[J] Nou ik vind turbulentie niet per se fijn, maar soms ook wel want. Kijk toen ik een baby’tje was vond ik het heerlijk. Wij slapen goed op wiegen.

[M] Dankjewel. Josine Arondeus hoorde u luchtvaarpsycholoog bij Stichting VALK.

Testimonial: "Van controle naar vrijheid"

Wed, 23 Jul 2025 08:30:38 GMT

Van controle naar vrijheid – mijn ervaring met Stichting VALK

Jarenlang heb ik gedacht dat het om het vliegen zelf ging. Maar wat mij werkelijk in de greep hield, was het gevoel de controle kwijt te zijn. Niet kunnen ingrijpen. Niet kunnen vluchten. Dat gevoel wakkerde een angst aan die dieper zat dan ik zelf kon plaatsen. Een angst voor de angst zelf. De manier waarop ik daarmee omging? Medicatie, drank en vermijding met behulp van een trukendoos vol excuses om maar niet te hoeven voelen of confronteren.

Totdat ik bij Stichting VALK aanklopte.

Wat ik daar vond, was niet alleen een programma, maar vooral begrip, geduld en kennis. En de ruimte om stil te staan bij waar ik werkelijk stond. Mijn eerste poging om weer te vliegen liep spaak. Maar het zaadje was geplant. Ruim anderhalf jaar later, bij mijn tweede poging, voelde ik: ik ben er klaar voor. Sindsdien ben ik naar Praag gevlogen, en afgelopen zomer zelfs met mijn zonen naar Side. Daar vroeg één van hen of ik mee ging paragliden. En ik deed het. We stegen op. Samen. Gespannen maar geen paniek. Met open armen in de lucht.

Het is lastig uit te leggen wat er met je gebeurt als je leert loslaten. Niet als trucje. Niet met een pilletje. Maar écht loslaten. Vanuit inzicht. Vanuit vertrouwen. Dat proces heeft mijn leven veranderd. Niet alleen in de lucht, maar juist op de grond. Ik voel me vrijer. Lichter. En dat merkt mijn omgeving ook. Mensen zeggen dat ik zachter ben geworden. Stabieler en liefdevoller zelfs. De scherpe randjes zijn eraf.

Dankzij de begeleiding van Stichting VALK heb ik niet alleen leren vliegen, maar vooral leren leven. In november staat mijn volgende vlucht gepland: Rome. En ik kijk ernaar uit.

Aan iedereen die twijfelt of denkt dat het niet meer gaat lukken: het kan écht anders. En Stichting VALK kan daarbij een sleutelrol spelen. Aan het team: bedankt voor jullie kennis, jullie liefde en jullie geloof in mij. Jullie hebben me letterlijk en figuurlijk in beweging gebracht.

Tips voor het omgaan met doemscenario's in je hoofd

Wed, 07 May 2025 10:18:33 GMT

Pas op: de Derde Wereldoorlog komt eraan, de economie stort in, Nederland zal onder water lopen en er volgt weer een pandemie. De mogelijke rampen vliegen ons om de oren. Nieuws van verder weg en dichterbij is heel vaak negatief.

Heb jij sowieso snel doemscenario’s in je hoofd? Dan kan het een behoorlijke uitdaging worden om hier mee om te gaan.

Wij hebben een aantal tips op een rijtje gezet.

Wat moet ik met al dat rotnieuws?

Dat hangt ervan af hoe je er nu mee omgaat, en of dat voor je werkt. Er zijn 2 beruchte manieren die soms wel werken op de korte termijn (je voelt minder spanning), maar die op de lange termijn de spanning in stand houden:

Alles vermijden: je gaat al het nieuws uit de weg. Als je echter een “creatief brein” hebt en gemakkelijk rampen bedenkt, dan kan het zomaar zijn dat de werkelijkheid minder bedreigend is dan jouw eigen ideeën. Als je al het nieuws vermijdt mis je ook de hoopvolle berichten. Daarnaast kan vermijding je het idee geven dat je het allemaal niet aankunt. Wat dan wel? Je kunt je af en toe laten bijpraten door iemand die je goed kent, je abonneren op een ‘positieve nieuwsbrief’ (verschillende kranten hebben dit), of af en toe iets lezen in een betrouwbare nieuwsbron.
Alles controleren: je wilt juist alles weten en duikt er helemaal in. Dit kan je natuurlijk het (fijne) idee geven dat je grip hebt op wat er allemaal gebeurt. Het probleem is alleen dat er steeds maar dingen blijven gebeuren. Het is daardoor onmogelijk om alles te weten, een bepaalde mate van onzekerheid is er altijd. Je kunt ook last krijgen van een soort tunnelvisie, waarbij je enkel de negatieve dingen ziet en opslaat in je geheugen. Probeer te beperken hoeveel tijd je besteedt aan het nieuws. Zet eventueel een wekker voor het moment waarop het tijd is om weer wat anders te gaan doen.

Wat moet ik met mijn rotgedachtes?

Bij veel onzekerheid zal ons brein proberen om meer grip te krijgen. Dit is een sympathieke poging natuurlijk, maar het helpt niet altijd. Je herkent dit aan zulke gedachtes: stel dat... (een ramp), Wat als… (een ramp), Straks dan gebeurt er… (een ramp). Een belangrijke vraag is: ben ik nu in gevaar, als ik objectief kijk naar de situatie? Gedachtes die niet kloppen kun je beter niet te serieus nemen. Dit is natuurlijk makkelijker gezegd dan gedaan. Het kan helpen om eens van gedachten te wisselen met iemand die je kent die zich minder zorgen maakt.

Soms kom je er niet achter of je gedachtes kloppen. Kijk in dat geval of de gedachte je helpt. Met rotgedachtes die je niet helpen schiet je weinig op. Probeer je gedachtes als het ware voor jezelf te ondertitelen om ze minder serieus te nemen: ah, daar is weer zo’n creatief ideetje!

Hoe kom ik van mijn spanning af?

Vechten tegen spanning werkt averechts. Sta jezelf toe om gespannen te zijn, of zelfs angstig. Dat is logisch als je doemscenario’s in je hoofd hebt. Bedenk ook even het alternatief: het zou behoorlijk raar zijn als jij ervan overtuigd bent dat er oorlog komt, en daar vrolijk van zou worden. Gevoelens, ook spanning en angst, zijn als een golf. Ze zullen toenemen in intensiteit en een maximum bereiken, maar vervolgens ook weer afnemen. Dat is een belangrijke ervaring: je merkt dan dat je de spanning aankunt.

Het is wel van belang om ontspanning te zoeken. Dat kan natuurlijk op allerlei manieren. We hebben bij VALK ontspanningsoefeningen opgenomen, die je kunt vinden op Spotify als je zoekt op Stichting VALK .

Wat kan ik doen?

Ken je de cirkel van invloed en betrokkenheid van Stephen Covey? Dit zegt dat er ontzettend veel dingen zijn waar je je betrokken bij voelt (de wereld, de toekomst, het gedrag van andere mensen, mafketels met veel macht, enzovoort) maar waar je geen invloed op hebt. Je cirkel van invloed is veel kleiner dan je cirkel van betrokkenheid. Je hebt dus maar invloed op een deel van alles waar je je betrokken bij bent. Voor jouw welbevinden kun je je het beste richten op je cirkel van invloed. Bijvoorbeeld:

Ga iets doen dat voldoening of plezier geeft. Ervaar je weinig plezier meer? Kies dan iets dat je voorheen plezierig vond, pak bijvoorbeeld een oude hobby weer op.
Doe iets goeds voor een ander verder weg of dichterbij, het klimaat, enzovoort. Heb je een groot verantwoordelijkheidsgevoel? Let dan wel op dat je niet hoogstpersoonlijk verantwoordelijk wordt om alles op te lossen. Je kunt zeker iets goeds doen, maar de meesten van ons zijn geen superhelden.

Wie kan mij helpen?

Merk je dat je maar blijft piekeren en er zelf niet uitkomt? Als je psychologische problemen hebt is het belangrijk om professionele hulp te zoeken. Je huisarts kan je hiervoor verwijzen als dat passend is.

Luistertip!

Fri, 24 Jan 2025 11:26:53 GMT

Wil je meer weten over vliegangst?

Luister dan deze podcastaflevering . Onze collega Josine Arondeus en vlieger Robert Huizinga zijn te gast in de podcast van Marc Veldkamp. Zij vertellen over vliegangst: wat is het en hoe gaan we bij Stichting VALK te werk om je er vanaf te helpen? ✈️

Donkere Dagen, Lichte Tips

Thu, 05 Dec 2024 14:34:10 GMT

Omgaan met de Winterdip

Nu de herfstbladeren definitief zijn gevallen en de dagen steeds korter worden, lijken ook de nieuwsartikelen zich aan te passen aan het seizoen. Steeds vaker duiken de bekende koppen weer op: “Zo voorkom je een winterdip!” of “Waarom we somberder worden in de wintermaanden.” Dat is ook niet zo gek, want maar liefst 3 op de 100 mensen hebben last van deze seizoensgebonden somberte.

Elk jaar lijkt hetzelfde getal terug te komen, als een soort geruststelling dat je niet de enige bent. Het hoort inmiddels bij de winter, zoals dikke sjaals en donkere ochtenden – een stille bevestiging dat het normale leven even op de pauzestand staat, totdat het voorjaar weer aanbreekt. Dit artikel zal geen baanbrekende informatie bevatten of nieuwe adviezen tegen de winterblues onthullen, maar is bedoeld om je op tijd te waarschuwen voor wat komen gaat en hoe ermee om te gaan.

Wat is een winterdepressie?

De winterdepressie valt in het grote handboek van psychologen - de DSM-5 - onder de seizoensgebonden depressie. Onder deze categorie vallen ook de veel minder bekende zomerdepressie en voorjaarsmoeheid, maar daar in een later artikel misschien meer over.

De symptomen van een winterdepressie zijn als volgt:

Somberte
Verlies van interesse in (bijna) alle activiteiten
Verandering met betrekking tot slaap (meer of minder)
Verandering met betrekking tot eten (meer of minder)
Gewichtstoename of -afname
Prikkelbaarheid
Vermoeidheid
Sociale isolatie

Voor een officiële diagnose moeten deze klachten mimimaal twee jaar achter elkaar in hetzelfde seizoen voorkomen en moet je minimaal 40 dagen per jaar last hebben van bovenstaande symptomen.

Na het lezen van wat persoonlijke verhalen op verschillende blogs en online artikelen lijkt het praktijkbeeld van de stoornis als volgt:

Op het moment dat de dagen korter worden, neemt vermoeidheid en energiegebrek toe met het terugtrekken uit sociale contacten - feestjes, sportclubjes en andere normaal plezierige bezigheden - als gevolg. Het wordt door meerdere personen omschreven als een complete gedragsverandering samenkomend met veel negatieve gedachten over zichzelf in deze periode. In het voorjaar bloeit men - samen met de bloembollen - langzaam weer op en lijkt alles weer zoals het hoort.

De oorzaak

Er zijn meerdere theorieën over de oorzaak van de seizoensgebonden winterdepressie met een gemeenschappelijke deler: het gebrek aan daglicht en de afname van de zonsterkte.

Melatonine als oorzaak: De eerste theorie heeft te maken met het hormoon melatonine. Dit stofje wordt vrijgegeven wanneer het donker wordt en wanneer het donker is. In de herfst- en winterperiode noemen wij de dagen korter, wat betekent dat er minder uren daglicht zijn. Dit kan ervoor zorgen dat er gedurende deze periode te veel melatonine wordt afgegeven en je een vermoeid gevoel blijft houden, ondanks voldoende slaap.

Serotonine als oorzaak: De tweede theorie gaat over een ander bekend stofje die ook aan de normale depressie wordt gelinkt: serotonine. Deze neurotransmitter wordt door ons lichaam aangemaakt en deze aanmaak heeft baat bij zonlicht.

Biologische klok als oorzaak: De derde hypothese is eigenlijk een combinatie van de bovenstaande theorieën en deze geeft aan dat een tekort een serotonine en een teveel aan melatonine onze biologische klok in de war maakt en hierdoor het aanpassen aan het winterseizoen lastiger gaat.

Sociale isolatie als oorzaak: Bovenstaande veronderstellingen gaan vooral over een biologische oorzaak van de winterdepressie, maar er is ook nog een psychologische oorzaak te bedenken. In de winterperiode komen we minder buiten door de kou en het donker. Hierdoor hebben we minder sociale interacties op een dag (ook de korte interactie met die aardige overbuurvrouw telt mee), waardoor gevoelens van eenzaamheid, somberte en onverbondenheid toenemen.

Wat kun je doen tegen een winterdepressie?

Ondanks dat de seizoensgebonden depressies een beetje het ondergeschoven kindje van de stemmingsstoornissen zijn, bestaan er gelukkig wel behandelingen voor. Wanneer je online zoekt naar behandeling voor een winterdepressie zul je ook verschillende supplementen en medicamenteuze behandelingen tegenkomen. Zelf ben ik psycholoog en geen psychiater, wat betekent dat ik hier onvoldoende kennis over heb om hier iets over te kunnen zeggen. Mocht je hier toch meer over willen weten zou ik altijd adviseren om met je huisarts of eventueel een psychiater te overleggen.

Lichttherapie

Het is misschien wel een van de meest aanbevolen behandelingen bij een winterdepressie: de lichttherapie. Dat is wel begrijpelijk want onderzoek heeft over de jaren ook de effectiviteit van deze behandeling laten zien. Tijdens lichttherapie zit je ongeveer 50 centimeter van een grote lichtbak af. Deze bevat een minimale lichtsterkte van 15.000 lux. Dit staat gelijk aan normaal daglicht. Voor de vergelijking: normaal zonlicht is 100.000 lux, een bewolkte dag 1.000 lux en een donkere dag 100 lux. Het advies is om dagelijks 10-40 minuten - het liefst in de ochtend - voor deze lamp te gaan zitten zonder direct in het licht te kijken (i.v.m. oogbeschadiging). Tijdens deze behandeling kun je gewoon een boekje lezen, een ontspanningsoefening doen (met ogen open) of beginnen met het schrijven van je scriptie. De meeste mensen merken binnen de eerste twee weken van de behandeling al significante verbeteringen met betrekking tot hun symptomen.

Tegenwoordig kun je ook thuis deze therapie volgen door zelf een daglichtlamp of zelfs een daglichtbril aan te schaffen. Let dan wel goed op de hoeveelheid lichtsterkte (lux) van het apparaat en handhaaf altijd de richtlijnen die gegeven worden voor deze behandelingen.

CBT-SAD

De CBT-SAD – wat staat voor cognitieve gedragstherapie voor seizoensdepressies – is niet zo verschillend van de behandelmethode voor de andere stemmingsstoornissen. Tijdens deze therapie ga je proberen negatieve gedachtenpatronen om te buigen naar meer helpende patronen en ligt de focus ook op het ondernemen van activiteiten waar je - nu of voorheen - plezier uit haalt/haalde. Deze interventies zijn er om de cirkel van somberte waar je in zit te doorbreken.

Nog wat extra tips:

Ga overdag vaker momentjes naar buiten: Deze tip lijkt voor de hand liggend en dat is hij eigenlijk ook. De meeste mensen zien in de winter te weinig daglicht doordat deze uren gelijk vallen met hun werkuren. Hierdoor komen zij in het donker op werk aan en gaan zij ook met de schemering weer naar huis. Door tijdens de werkdag enkele daglicht momentjes te nemen, kun je jezelf als het ware opladen (dit kan ook prima op een bewolkte dag).

Rust, Reinheid, Regelmaat: Dit is iets wat ik vroeger al van huis uit heb meegekregen en geldt eigenlijk ook in een periode van (seizoensgebonden) somberte. Rust: Zorg voor voldoende ontspanning (en ontspannende activiteiten). Reinheid: Het is fijn om een opgeruimd huis te hebben omdat je in de winter meer binnen zit. Regelmaat: Hou je vast aan een dagelijks slaappatroon, eetpatroon en beweeg ook voldoende zodat als je lichaam moeite heeft met het aanpassen aan de kortere dagen, het niet ook hier nog aan moet wennen.

Blijf verbinden: In het tweede gedeelte van de wintermaanden (januari tot maart) zijn vaak veel minder sociale activiteiten doordat de Sint-, kerst- en oud en nieuwperiode voorbij zijn. Vaak verliezen we hierdoor ook de verbondenheid met de mensen om ons heen. Niet voor niets dat Blue Monday altijd in de eerste maand van het nieuwe jaar voorkomt (mede door het verliezen van onze goede voornemens). Zoek dan juist in de winterperiode familie en vrienden op. Ook als je denkt de energie er niet voor te hebben, kan een avondje doorbrengen met mensen waar je blij van wordt helpen!

Goede voorbereiding: De winterdepressie is, anders dan de andere stemmingsstoornissen, beter te plannen. Je zou je er dus vooraf al op kunnen voorbereiden, wellicht niet om het volledig te voorkomen, maar wel om het dragelijker te maken. Zo kun je in de donkerste maanden je aanmelden voor een leuke workshop waar je blij van wordt, kun je in de nazomer alvast de grote schoonmaak doen en in de aanloop naar de winter toe vaker stil staan bij de dingen waar je dankbaar voor bent. Zo zorg je dat je met een positievere gedachtegang de winter in gaat.

Is het voorbereiden je niet gelukt, dan kun je nog steeds bovenstaande tips gebruiken. Vraag bijvoorbeeld een goede vriend of vriendin, oom of tante of broer of zus om te helpen bij het opruimen, meld je alsnog aan voor die workshop en schaf een dankbaarheidsdagboek aan.

Geen inspiratie voor wat je aan leuke activiteiten kunt doen? Het Grote Depri Doe-Boek staat vol met goede ideeën die je kunnen opvrolijken! (Helaas niet gesponsord, maar wel heel enthousiast!)

Heb je last van somberheid en heb je behoefte aan persoonlijke ondersteuning door een professional? Neem dan altijd contact op met je huisarts.

Teije Koopmans

k.pex@valk.org — Wed, 25 Jan 2023 09:29:05 GMT

In Memoriam

Lieve vrienden, kennissen, collega’s en (oud-)cliënten.

Intens verdrietig moeten wij berichten dat onze geliefde directeur en Klinisch psycholoog Teije Koopmans vrijdag 16 december is overleden. Na een lange strijd te hebben gevoerd die hij dicht bij zijn hart hield, krijgt hij nu rust.

Een ieder die Teije kende, weet hoe begaan, enthousiast en positief hij met iedereen was en wij begrijpen dan ook goed dat dit bericht hard kan aankomen.
Voel je vrij om via Stichting VALK een kaartje of iets dergelijks te sturen aan zijn familie of vrienden. Wij zorgen dat dit goed terecht komt.

Ons medeleven gaat uit naar zijn partner, familie, vrienden en iedereen die Teije kende. Wij wensen een ieder heel veel sterkte en staan klaar waar nodig.

Wij gaan als team verder om alle prachtige ideeën van Teije voor Stichting VALK waar te maken. Wij gaan hem ontzettend missen.

Het "Zorgprestatiemodel", verandering van uw eigen risico

k.pex@valk.org — Tue, 23 Nov 2021 19:52:26 GMT

Zorgprestatiemodel 2022

Vanaf 1 januari 2022 start landelijk het zorgprestatiemodel , een nieuw financieringsmodel binnen de geestelijke gezondheidszorg. Omdat dit effect kan hebben op uw behandeling en het betalen van uw eigen risico geven wij u hierbij de volgende informatie:

Veranderingen voor eigen risico als gevolg van invoering zorgprestatiemodel in 2022

De manier waarop wij onze kosten in rekening gaan brengen bij uw zorgverzekeraar verandert op 1 januari 2022. Dit kan gevolgen hebben voor het eigen risico dat u moet betalen. In deze brief leggen we dat uit.

Huidige situatie:

Op dit moment declareren wij een behandeling na afloop van het gehele traject of wanneer het traject 365 dagen heeft geduurd. Bepalend is dan wanneer het traject gestart is. Een voorbeeld: als u een behandeling heeft die gestart is op 1 november 2020 en die eindigt op 1 augustus 2021, dan wordt dat door verzekeraars gezien als een behandeling die betrekking heeft op 2020 en alleen over dat jaar dient u dan het eigen risico te betalen.

Situatie per 1 januari 2022:

Op 1 januari 2022 gaat landelijk het zorgprestatiemodel in. Wij moeten dan voor iedere cliënt per maand gaan declareren (net zoals bij andere vormen van zorg nu al het geval is).

Een voorbeeld: een behandeling die start in november 2022 en doorloopt tot en met februari 2023 leidt tot zowel declaraties in 2022 als declaraties in 2023 van ons bij uw verzekeraar. Uw verzekeraar zal in dit voorbeeld zowel het eigen risico van 2022 als het eigen risico van 2023 bij u in rekening brengen.

Wat betekent dat voor u:

Bij alle behandelingen gestart in 2021 zult u aangesproken worden op uw eigen risico. Als deze behandeling doorloopt tot in 2022, zult u ook voor 2022 aangesproken worden op het eigen risico. Bij het maken van de afspraken met uw behandelaar is het dus goed om te beseffen dat als een behandeling wordt afgerond in 2021 u eenmaal te maken heeft met het eigen risico. Met een behandeling die doorloopt in 2022 heeft u te maken met twee jaren waarin het eigen risico wordt aangesproken. Behandelingen die dit jaar worden afgerond vergen dus minder eigen risico. Het is goed om dit met uw behandelaar te bespreken.

Onze rol als zorgaanbieder:

Verzekeraars zijn belast met de uitvoering van het eigen risico en de overheid is verantwoordelijk voor het besluit om te gaan werken met een nieuw bekostigingsmodel. Wij hebben als zorginstelling geen rol bij berekening of inning van het eigen risico. Toch vinden wij het belangrijk u alvast te informeren over de aanstaande veranderingen. U kunt eventuele vragen bespreken met uw behandelaar.

Blended behandelen

Thu, 22 Jul 2021 18:10:34 GMT

Behandeling via beeldbellen

Sinds de coronapandemie zijn we bij Stichting VALK begonnen met behandelcontacten via beeldbellen. Waar wij als behandelaren, maar ook cliënten, eerst wat sceptisch waren over beeldbellen, is online behandelen niet meer weg te denken in de toekomst van de ggz.

Wat het meest belangrijke is van beeldbellen: beeldbellen werkt voor iedereen die het wil, en kan bij bijna elke behandelmethode (CGT, EMDR etc.) ingezet worden. Wilt u liever niet beeldbellen? Dan is een behandeling geheel op de locatie van Stichting VALK altijd* mogelijk. Maar steeds vaker wordt er gebruik gemaakt van blended care. Dat is een combinatie van een digitale behandeling via beeldbellen en behandelcontacten op onze locatie in Leiden.

Voordelen van beeldellen zijn dat er geen sprake meer is van reistijd, de drempel van aanmelding kan lager zijn en u kunt online werken aan opdrachten tussen de afspraken in. Een ander voordeel is dat de behandeling plaatsvindt in de thuissituatie, daar waar u de klachten ervaart. Zo kan bijvoorbeeld een partner, vriend of vriendin eerder deelnemen aan een gesprek. En de exposure in vivo (blootstelling aan de angst) kan worden geoefend daar waar u de klachten ervaart, waarbij uw therapeut digitaal ondersteuning kan bieden. Ook trauma therapie in de vorm van EDMR kan geheel via beeldbellen plaatsvinden.

Soms kan beeldbellen ook nadelen hebben. Zo kan non-verbale informatie worden gemist, waardoor de behandeling stroef verloopt. Of bepaalde onderdelen van de behandeling kunnen niet worden uitgevoerd. In dit geval zal dit met u besproken worden. Ook mag u het natuurlijk zelf aangeven wanneer toch blijkt dat u een voorkeur heeft voor face-to-face therapie op locatie. Bij Stichting VALK hechten we veel waarde aan een behandeling op maat en we passen ons daarom graag aan naar uw wensen.

Twijfelt u nog of een beeldbelafspraak passend voor u is? De ervaring leert dat mensen voorafgaand aan een beeldbelafspraak nog wat terughoudend kunnen zijn over beeldbellen, maar dat ze na afloop enthousiast zijn. De angst voor het onbekende kan maken dat u het niet aandurft, maar als angstexpertisecentrum zeggen we dan: u weet pas hoe iets verloopt wanneer u het heeft gedaan. Zo word u uw angst de baas!

Do’s

- Zorg voor een goede internetverbinding

- Test het beeld en geluid voordat de afspraak plaatsvindt

- Kies een plek uit waar u zich comfortabel voelt en waar u niet gestoord wordt

Wij werken met beveiligde beeldbelplatformen die voldoen aan de AVG wetgeving zodat privacy altijd gewaarborgd blijft

Heeft u nog vragen? Dan kunt u contact opnemen met ons secretariaat via 071 - 527 37 33.

*Tenzij de maatregelen van de overheid dit niet toelaten.

Corona en ziekte, angst - Hoe blijf ik mijn angst de baas

Fri, 26 Mar 2021 09:11:00 GMT

Hoe blijf ik mijn angst de baas

Sinds het corona virus zijn we allemaal wat meer gericht op wat we zoal voelen in ons lijf. Hier worden we vanuit de overheid natuurlijk ook op gewezen (check hoe je je voelt, is er sprake van verkoudheidsklachten, een loopneus, niezen, keelpijn, hoesten of zelfs verhoging, koorts en benauwdheid). Hoewel het belangrijk is dat we hier aandacht aan besteden, kan het bij mensen met angst de klachten verergeren. In het bijzonder wanneer sprake is van hypochondrie (overmatige ziekteangst).
Bij Stichting VALK herkennen we dat sinds de uitbraak van het coronavirus meer angstklachten worden gerapporteerd die met deze uitbraak te maken hebben. Met het doel jou hierbij vanuit onze expertise en ervaring zo goed mogelijk te ondersteunen, vind je hier een korte, maar gedetailleerde uitleg van het werkingsmechanisme bij (ziekte)angst. We sluiten af met enkele basale, maar zeer belangrijke adviezen hoe je het beste met (ziekte)angst om kunt gaan.

Wat is hypochondrie?

Hypochondrie is kort gezegd de angst om ziek te worden. Mensen met deze “ziekte angst” zijn vaak erg gefocust op wat zij voelen in hun lijf. Normale fysieke verschijnselen die iedereen wel eens voelt (hoofdpijn, hoesten, een snotneus, vermoeidheid, een steek, spierpijn etc.) worden al snel als iets rampzaligs geïnterpreteerd. Op dat moment ontstaat de overtuiging dat er iets ernstigs aan de hand moet zijn. Dit soort gedachten veroorzaken onherroepelijk angst.
Wanneer je nare gedachten hebt, bijvoorbeeld over het krijgen van corona en ernstig ziek worden, word je natuurlijk bang. Dit geldt voor ieder mens. Je lichaam gaat hier vervolgens op reageren met een fysieke reactie die ons in staat stelt om te vechten of vluchten wanneer we in gevaar zijn.
Ons lichaam is helaas niet in staat om het verschil te zien tussen echt gevaar en gevaar wat we bedenken. In beide gevallen word je bang en reageert je lijf. Wanneer je dus denkt aan ziek zijn ben je niet direct in gevaar maar zal je lijf wel zo reageren. Dit houdt in dat je hoger en sneller gaat ademen, je hart gaat sneller kloppen, je gaat spieren aanspannen en zweten.
Wanneer dit langer aanhoudt kun je licht in je hoofd worden, een droge mond krijgen, tintelingen voelen etc. Al deze fysieke verschijnselen horen bij angst en zijn geheel onschadelijk. Maar door iemand die last heeft van angstproblematiek of hypochondrie worden deze signalen van ons lichaam al snel verkeerd geïnterpreteerd (‘ik heb het benauwd’, ‘ik heb corona’, ‘er is echt iets mis met mij’, ‘ik beland vast op de IC’ etc.). Dit zorgt er vervolgens voor dat de angst enkel meer toeneemt en de fysieke verschijnselen aanhouden of intensiveren.
Het vele thuis zitten als gevolg van de maatregelen die zijn afgekondigd op dit moment helpt niet mee. Je bent hierdoor meer alleen met je eigen gedachten en hebt minder afleiding.

Wat kun je het beste doen?

Do’s

Praat er over met vrienden, familie etc. Het helpt om je hart te luchten bij een ander. Zo kun je beter naar je eigen gedachten kijken. Hoe denkt een ander erover? Kloppen die nare gedachten misschien ook niet?
Het kan niet anders dan dat je bang wordt wanneer je denkt dat je corona hebt en dat het mis gaat. Probeer te accepteren dat je lijf hier vervolgens op reageert en dat dit niet schadelijk is. De fysieke symptomen die hier bij horen zijn slechts een gevolg van de nare dingen die je bedenkt.
Doe een ontspanningsoefening.
Schrijf je gedachten eens op. In ons hoofd gaan gedachten razendsnel. Door ze op te schrijven vertraag je het denkproces en wordt het makkelijker om kritisch te kijken naar je eigen gedachten. Wat zou meer helpen om te denken? Maak eventueel gebruik van een rationele zelfanalyse zoals we die op Stichting VALK gebruiken.
Eet gezond en drink weinig cafeïne houdende dranken zoals koffie en cola. Cafeïne heeft dezelfde werking in ons lijf als adrenaline. Het versterkt onrust in ons lijf.
Beweeg voldoende. Zeker nu we meer thuis zitten en de sportscholen dicht zijn schiet dit er vaak bij in. Ga iedere dag toch even de deur uit, bijvoorbeeld om een rondje te wandelen.
Ga bij aanhoudende klachten altijd even naar de huisarts of overleg telefonisch met de huisarts.
Wanneer de klachten dusdanig zijn dat je er zelf niet uit lijkt te komen, zoek dan professionele hulp. Bij Stichting VALK kijken we samen naar hoe we je het beste kunnen helpen.

Don’ts:

Ga je klachten niet googelen. Google geeft vaak veel verschillende oorzaken voor je klachten, van nietszeggend tot ongelofelijk ernstig. Een verkoudheid duidt bijvoorbeeld niet direct op corona, maar dit kan op internet door verhalen van anderen wel zo overkomen. Juist deze verhalen onthouden we en zo nemen negatieve gedachten toe.
Volg niet alle nieuws updates. Nieuwssites hebben soms ieder kwartier wel een “corona update”. Door dit te lezen blijf je er continu mee bezig en is het moeilijk er wat afstand van te nemen. Kies 1 moment per dag waarin je het nieuws even kort doorneemt. Doe dit echter ook niet vlak voordat je gaat slapen om piekeren te voorkomen.
Zorg ervoor dat je niet te veel gesprekken wijdt aan corona gerelateerde onderwerpen.
Waak ervoor niet te veel ‘lege’ momenten op de dag te hebben waarin het piekeren gemakkelijk kan toeslaan.